1
دانشجوی دکتری باستان شناسی، گروه باستان شناسی، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2
استادیار گروه باستان شناسی، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران
3
استادیار گروه باستان شناسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران
10.22034/farhang.2025.519049.1784
چکیده
پیدایش و توسعۀ گورستانهای کلانسنگی یکی از تحولات مهم فرهنگی در حوزۀ زاگرس مرکزی طی نیمۀ نخست هزارۀ سوم ق.م. به شمار میرود.تاکنون مطالعۀ جامعی در مورد این گورستانها انجام نشده و ماهیت شکلگیری آنهاهمچنان مبهم است. پژوهش حاضر با هدف معرفی و تبیین ماهیت شکلگیریاین گورستانهاانجام شده است. از آنجایی که گستردهترین و منسجمترین مطالعات باستانشناسی مرتبط با این گورستانها در پشتکوه انجام گرفته است، گورستانهای این ناحیه ملاک پژوهش قرار گرفتند؛ با این حال، در معرفی جنبههای مختلف گورستانها، از یافتههای مکشوفه از مناطق پیشکوه نیز بهره گرفته شده است. سؤال اصلی این پژوهش آن است که ماهیت شکلگیریگورستانهای کلانسنگی عصر مفرغ قدیم در زاگرس مرکزی چه بوده است؟ علاوه بر این، موضوعاتی مانند شکل، ساختار معماری و گونهشناسی گورستانها نیز به بحث گذاشته شده است. این پژوهش با بهرهگیری از روشهای میدانی و اسنادی و به شیوۀ توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است. بر اساس یافتههای پژوهش، یکی از فرهنگهای منطقهای مهمی که در نتیجۀ فروپاشی فرهنگ اوروک شکل گرفت، فرهنگ جمدتنصر - سلسلههای قدیم بود که در نواحی حمرین، دیاله، پشتکوه و دهلران بهخوبی توسعه یافت و موجب ظهور یکسری آداب و رسوم مشترک شد. یکی از رسوم مهمی که در این دوره رواج یافت، استفاده از قبور مقبرهایشکل است که مدارک مربوط به آن در تمامی نواحی این حوزه، بهویژه در پشتکوه و حمرین، کشف شده است. با توجه به مصالح بومآورد، مقبرههای آجری خشتی در دشتهای دامنهای حمرین، دیاله و دهلران و مقبرههای کلانسنگی در ناحیۀ کوهستانی پشتکوه رایج شد که این امر در نتیجۀ رونق شیوۀ زندگی کوچنشینی در سراسر زاگرس مرکزی گسترش یافت. حجم کار و انرژی مورد نیاز جهت ساخت مقبرههای کلانسنگی، قابل ملاحظه و حاکی از وجود جوامعی قدرتمند و متکی به سازماندهی منسجم است. احتمالاً در این زمان گروههای اجتماعی مختلفی در زاگرس مرکزی وجود داشتند که وجوه فرهنگی مشابهی از خود به جا گذاشتند.
فدائیان,ایرج , مظاهری,خداکرم و درخشی,حسن . (1404). پژوهشی در ماهیت شکلگیری گورستانهای کلانسنگی پشتکوه. فصلنامه علمی فرهنگ ایلام, 26(پاییز و زمستان 404), 65-83. doi: 10.22034/farhang.2025.519049.1784
MLA
فدائیان,ایرج , , مظاهری,خداکرم , و درخشی,حسن . "پژوهشی در ماهیت شکلگیری گورستانهای کلانسنگی پشتکوه", فصلنامه علمی فرهنگ ایلام, 26, پاییز و زمستان 404, 1404, 65-83. doi: 10.22034/farhang.2025.519049.1784
HARVARD
فدائیان ایرج, مظاهری خداکرم, درخشی حسن. (1404). 'پژوهشی در ماهیت شکلگیری گورستانهای کلانسنگی پشتکوه', فصلنامه علمی فرهنگ ایلام, 26(پاییز و زمستان 404), pp. 65-83. doi: 10.22034/farhang.2025.519049.1784
CHICAGO
ایرج فدائیان, خداکرم مظاهری و حسن درخشی, "پژوهشی در ماهیت شکلگیری گورستانهای کلانسنگی پشتکوه," فصلنامه علمی فرهنگ ایلام, 26 پاییز و زمستان 404 (1404): 65-83, doi: 10.22034/farhang.2025.519049.1784
VANCOUVER
فدائیان ایرج, مظاهری خداکرم, درخشی حسن. پژوهشی در ماهیت شکلگیری گورستانهای کلانسنگی پشتکوه. فرهنگ ایلام, 1404; 26(پاییز و زمستان 404): 65-83. doi: 10.22034/farhang.2025.519049.1784
