https://www.farhangeilam.ir/ فصلنامه علمی فرهنگ ایلام fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://www.farhangeilam.ir/article_243868.html شهرنشینی به عنوان فرایندی پویا و رو به گسترش، با تمرکز جمعیت، فعالیت‌های اقتصادی و ارائۀ خدمات اجتماعی، نقش مهمی در توسعۀ شهرها دارد؛ با این حال، این فرایند همزمان چالش‌های نوینی را به‌ویژه در مواجهه با بحران‌های طبیعی و انسانی ایجاد کرده است. رشد شتابان شهرنشینی، با وجود فراهم کردن فرصت‌های شغلی، سطح آسیب‌پذیری شهرها را افزایش می‌دهد و بر ضرورت تقویت تاب‌آوری شهری در جهان معاصر تأکید می‌کند. پژوهش حاضر، با هدف ارزیابی ابعاد تاب‌آوری شهری در برابر بیماری‌های همه‌گیر در شهر ایلام انجام شده است. جامعۀ آماری این پژوهش، شامل کلیۀ ساکنان شهر ایلام به تعداد 194,030 نفر بوده است که با استفاده از فرمول کوکران، تعداد 383 نفر از آنها به عنوان نمونه انتخاب شدند. فرایند نمونه‌گیری در چهار منطقۀ شهری با روش تصادفی ساده انجام شد. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از روش‌های کمی و از طریق نرم‌افزارهای SPSS و AMOS صورت گرفت. نتایج حاصل از آزمون T تک‌نمونه نشان داد که از دیدگاه شهروندان، شهر ایلام از آمادگی مطلوب برای مقابله با بحران‌های بهداشتی و بازگشت سریع به شرایط عادی برخوردار نیست. ضعف تاب‌آوری در حوزه‌هایی نظیر وابستگی اقتصادی خانوارها به حمایت‌های دولتی، مشارکت اجتماعی محدود، کمبود زیرساخت‌های بهداشتی و ناهماهنگی در ساختارهای نهادی نمایان است. نتایج مدل‌سازی معادلات ساختاری نیز نشان داد که شاخص کالبدی–زیرساختی با بار عاملی 0.96، بیشترین تأثیر را بر سطح تاب‌آوری شهری دارد؛ در حالی که شاخص اجتماعی با بار عاملی 0.57، کمترین نقش را در این مدل ایفا می‌کند. این یافته بیانگر اهمیت ارتقای سرمایۀ اجتماعی، افزایش سطح آگاهی عمومی و تقویت مشارکت فعال شهروندان است. بر این اساس، توسعۀ سیاست‌های مشارکت‌محور، ارتقای آموزش‌های شهروندی متناسب با بحران و بهبود اساسی زیرساخت‌های خدمات عمومی می‌تواند در افزایش معنادار تاب‌آوری شهری شهر ایلام نقش بسزایی داشته باشد. https://www.farhangeilam.ir/article_243872.html پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطۀ دینداری و ابعاد آن با امید اجتماعی زنان انجام شده است. رویکرد تحقیق کمی است، از نظر هدف در زمرۀ تحقیقات کاربردی قرار می‌گیرد و از حیث نحوۀ گردآوری داده‌ها پیمایشی است. جامعۀ آماری شامل کلیۀ زنان 19 سال و بالاتر دره‌شهر است که 365 نفر از آنان به روش نمونه­گیری طبقه­بندی‌شدۀ متناسب به عنوان نمونۀ آماری انتخاب شدند. اعتبار ابزار پژوهش به روش محتوایی تأیید گردید و برای سنجش پایایی از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد. داده­های آماری با استفاده از نرم‌افزار آماری spss مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. یافته­های پژوهش نشان داد که سطح امید اجتماعی در میان زنان، بالاتر از حد متوسط است. بین دینداری و امید اجتماعی زنان نیز رابطۀ مستقیم و معناداری برقرار است. این رابطه دربارۀ ابعاد چهارگانۀ دینداری و امید اجتماعی زنان هم مشاهده شد. افزون بر این، بین وضعیت تأهل و تحصیلات با امید اجتماعی، تفاوت معناداری وجود داشت؛ در حالی که بین اشتغال و امید اجتماعی، تفاوت معناداری مشاهده نشد؛ بین سن و میزان امید اجتماعی نیز رابطۀ معناداری برقرار بود. با این وصف، می‌توان گفت برای افزایش امید اجتماعی در زنان، تقویت دینداری آنان، بخصوص در زمینۀ متغیرهای دانشی و عاطفی، امری ضروری است. https://www.farhangeilam.ir/article_243873.html پدیدۀ خودکشی در استان ایلام، به عنوان یکی از مناطق محروم و متأثر از جنگ تحمیلی در کشور، در دهه‌های اخیر به یک معضل اجتماعی حاد تبدیل شده است. اگرچه مطالعات متعددی به بررسی عوامل روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی این پدیده در استان ایلام پرداخته‌اند؛ اما تحلیل چگونگی بازنمایی آن در گفتمان‌های رسمی سیاسی مغفول مانده است. هدف از انجام پژوهش حاضر، تحلیل گفتمان انتقادی بازنمایی خودکشی در دولت‌های مختلف جمهوری اسلامی ایران (با تمرکز بر استان ایلام) بوده است. داده‌های این پژوهش به صورت استقرایی از میان متون، اسناد و روایت‌های رسمیِ منتخب استخراج و در قالب کدگذاری سه‌مرحله‌ای سامان‌دهی شدند. جامعۀ مورد مطالعه شامل متون رسمی، رسانه‌ای و اسناد دولت‌های جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۳ است. نمونه‌گیری به صورت هدفمند انجام شد و برای تحلیل داده‌ها از چارچوب سه‌سطحی تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف (توصیف، تفسیر، تبیین) استفاده گردید. یافته‌ها نشان داد که هر یک از دولت‌ها بر اساس دال مرکزی گفتمان خود، منظومۀ گفتمانی متفاوتی از خودکشی را تولید کرده‌اند؛ از جمله: انکار (سازندگی)، تابوشکنی محدود (اصلاحات)، اخلاقی‌سازی (عدالت)، اذعان محدود (اعتدال) و امنیتی‌سازی (مقاومت). تحلیل داده‌های مربوط به استان ایلام نشان می‌دهد که فقدان سیاست‌گذاری مؤثر در حوزۀ سلامت روان، نابرابری‌های اقتصادی، فشارهای فرهنگی و تجربۀ زیستۀ جنگ، با این بازنمایی‌های سیاسی پیوند دارند. این پژوهش نشان می‌دهد که خودکشی صرفاً پدیده‌ای روان‌شناختی یا آماری نیست؛ بلکه یک برساخت گفتمانی است که از طریق زبان رسمی دولت‌ها تولید و طبیعی‌سازی می‌شود و این امر ضرورت بازنگری در سیاست‌گذاری در این حوزه را برجسته می‌کند. https://www.farhangeilam.ir/article_243874.html پیدایش و توسعۀ گورستان‌های کلان‌سنگی یکی از تحولات مهم فرهنگی در حوزۀ زاگرس مرکزی طی نیمۀ نخست هزارۀ سوم ق.م. به شمار می‌رود. تاکنون مطالعۀ جامعی در مورد این گورستان‌ها انجام نشده و ماهیت شکل­گیری آنها همچنان مبهم است. پژوهش حاضر با هدف معرفی و تبیین ماهیت شکل­گیری این گورستان‌ها انجام شده است. از آنجایی که گسترده­ترین و منسجم­ترین مطالعات باستان‌شناسی مرتبط با این گورستان‌ها در پشتکوه انجام گرفته است، گورستان‌های این ناحیه ملاک پژوهش قرار گرفتند؛ با این حال، در معرفی جنبه­های مختلف گورستان‌ها، از یافته­های مکشوفه از مناطق پیشکوه نیز بهره گرفته شده است. سؤال اصلی این پژوهش آن است که ماهیت شکل­گیری گورستان‌های کلان‌سنگی عصر مفرغ قدیم در زاگرس مرکزی چه بوده است؟ علاوه بر این، موضوعاتی مانند شکل، ساختار معماری و گونه­شناسی گورستان‌ها نیز به بحث گذاشته شده است. این پژوهش با بهره­گیری از روش­های میدانی و اسنادی و به شیوۀ توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است. بر اساس یافته­های پژوهش، یکی از فرهنگ­های منطقه­ای مهمی که در نتیجۀ فروپاشی فرهنگ اوروک شکل گرفت، فرهنگ جمدت‌نصر - سلسله‌های قدیم بود که در نواحی حمرین، دیاله، پشتکوه و دهلران به‌خوبی توسعه یافت و موجب ظهور یکسری آداب و رسوم مشترک شد. یکی از رسوم مهمی که در این دوره رواج یافت، استفاده از قبور مقبره­ای­شکل است که مدارک مربوط به آن در تمامی نواحی این حوزه، به‌ویژه در پشتکوه و حمرین، کشف شده است. با توجه به مصالح بوم­آورد، مقبره‌های آجری خشتی در دشت­های دامنه­ای حمرین، دیاله و دهلران و مقبره‌های کلان‌سنگی در ناحیۀ کوهستانی پشتکوه رایج شد که این امر در نتیجۀ رونق شیوۀ زندگی کوچ­نشینی در سراسر زاگرس مرکزی گسترش یافت. حجم کار و انرژی مورد نیاز جهت ساخت مقبره‌های کلان‌سنگی، قابل ملاحظه و حاکی از وجود جوامعی قدرتمند و متکی به سازماندهی منسجم است. احتمالاً در این زمان گروه­های اجتماعی مختلفی در زاگرس مرکزی وجود داشتند که وجوه فرهنگی مشابهی از خود به جا گذاشتند. https://www.farhangeilam.ir/article_243875.html تولید پسماندهای جامد در پی افزایش جمعیت و توسعۀ شهرها روندی صعودی دارد که این مسئله می‌تواند زمینۀ آلودگی محیط‌زیست را فراهم کند. بر این اساس، حفاظت از اکوسیستم، مستلزم توجه ویژه به مدیریت پسماندهای جامد است. پژوهش حاضر که از نظر ماهیت، نظری – کاربردی و از لحاظ روش، توصیفی – تحلیلی است، با هدف ارزیابی وضعیت مدیریت پسماند در شهرستان دره‌شهر و شناسایی پیشران‌های مؤثر بر آن انجام گرفته است. به منظور جمع‌آوری اطلاعات از روش‌های کتابخانه‌ای و میدانی بهره گرفته شده است. جامعۀ آماری تحقیق را شهروندان و کارشناسان تشکیل داده‌اند. حجم نمونۀ شهروندان، با استفاده از فرمول کوکران برابر با 370 نفر و حجم نمونۀ کارشناسان 30 نفر برآورد شده است. جهت تجزیه و تحلیل داده­ها از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، نرم‌افزار SPSS و نرم‌افزار MicMac بهره گرفته شد. نتایج حاصل از تحلیل سیستم اطلاعات جغرافیایی نشان داد که مکان دفن پسماند در منطقۀ مورد مطالعه در وضعیت متوسط و مناسب قرار دارد. همچنین بر اساس آزمون آماری t، وضعیت مدیریت پسماند دره‌شهر نامناسب است. نتایج تحلیل میک‌مک در خصوص پیشران‌های مؤثر نیز نشان می‌دهد که تخصیص بودجه و سرمایه‌گذاری شهرداری در اجرای طرح‌های بازیافت، توجه مسئولان به صنایع بازیافت و تولید کمپوست، برنامه‌ریزی و اجرای عملیات پسماند، استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته، استفاده از تجربیات شهرهای موفق در حوزۀ مدیریت پسماند و بازیافت و توجه به طرح تفکیک از مبدأ از جمله عوامل تعیین‌کننده یا تأثیرگذار بر مدیریت پسماند دره‌شهر به شمار می‌آیند. https://www.farhangeilam.ir/article_243876.html کارآفرینی در تحقق توسعۀ پایدار و افزایش رقابت‌پذیری جوامع نقشی حیاتی دارد و نیازمند استفادۀ کامل از ظرفیت‌های انسانی، به‌ویژه نقش زنان، به عنوان نیمی از این سرمایه است. با وجود پتانسیل بالای زنان در زمینۀ نوآوری و خلق ارزش اقتصادی، استعداد کارآفرینانۀ بسیاری از زنان تحصیل‌کرده که به عرصۀ فعالیت اقتصادی وارد نشده‌اند و «طلای پنهان» جامعه محسوب می‌شوند، اغلب نادیده گرفته شده است. این گروه از زنان با وجود برخورداری از توانمندی، با موانع ساختاری و فرهنگی نامرئی مانند «سقف شیشه‌ای» روبه‌رو هستند؛ بنابراین، دستیابی به توسعۀ پایدار، نیازمند شناسایی، توانمندسازی و تسهیل نقش‌آفرینی آنان در عرصۀ کارآفرینی است. در راستای این هدف، در پژوهش حاضر، 384 بانوی تحصیل‌کردۀ بالای 25 سال در شهر ایلام با استفاده از روش پیمایشی و نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای مورد بررسی قرار گرفتند. داده‌ها از طریق پرسشنامه، جمع‌آوری و با نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تمایل زنان ایلام به کارآفرینی عمدتاً از عوامل درونی مانند ویژگی‌های شخصیتی و انگیزه‌های فردی سرچشمه می‌گیرد. در مقابل، موانع بیرونی، به‌ویژه مسائل ساختاری و اقتصادی، از جمله کمبود سرمایه، پیچیدگی‌های قانونی، بی‌ثباتی اقتصادی، ضعف زیرساخت‌ها و حمایت از کسب‌وکارهای بزرگ، این تمایل را به شدت کاهش می‌دهند؛ بنابراین توسعۀ کارآفرینی زنان در ایلام مستلزم رفع موانع اقتصادی و ساختاری، تسهیل دسترسی به منابع مالی، مهارت‌افزایی و توانمندسازی تخصصی است؛ امری که می‌تواند به شکوفایی کسب‌وکارهای زنان و توسعۀ محلی پایدار منجر شود. https://www.farhangeilam.ir/article_243877.html پژوهش حاضر با هدف تدوین چارچوبی برای جذب و نگهداشت مشتریان حساب‌های جاری بانک سپه استان ایلام انجام شده است. این پژوهش به لحاظ هدف، اکتشافی بوده و با رویکرد استقرایی و بر اساس استراتژی تحلیل مضمون شکل گرفته است. از نظر شیوۀ جمع‌آوری داده­ها نیز توصیفی – پیمایشی بوده و تحلیل داده‌ها به روش آمیخته (کیفی - کمی) صورت پذیرفته است. ابزار گردآوری داده‌ها در بخش کیفی، مصاحبه با خبرگان و در بخش کمی، پرسشنامه‌ای است که بر اساس یافته‌های بخش کیفی تدوین شده است. در بخش کیفی، 6 مقولۀ اصلی شامل «محیط برند»، «مدیریت کارکنان»، «طنین برند»، «جذب مشتری»، «نگهداشت مشتری» و «عوامل استراتژیک» استخراج شد. 14 مقولۀ فرعی و 58 کد اولیه نیز به دست آمد. در بخش کمی هم با به‌کارگیری مدل‌سازی معادلات ساختاری و نرم‌افزار AMOS، یافته­ها نشان داد که متغیرهای محیط برند، مدیریت کارکنان، طنین برند و عوامل استراتژیک، بر جذب و نگهداشت مشتریان حساب جاری بانک سپه، تأثیر مثبت و معناداری دارند. از آنجایی که تا کنون پژوهشی در این زمینه انجام نشده است، نتایج این پژوهش می‌تواند راهنمای مناسبی برای سیاست‌گذاران و مدیران بانک سپه در جهت بهبود فرایند جذب و نگهداشت مشتریان حساب‌های قرض‌الحسنۀ جاری باشد. https://www.farhangeilam.ir/article_243878.html مناطق ویژۀ اقتصادی بیشتر از هر جای دیگر مستعد توسعه هستند. مدیریت شهری، به عنوان یکی از عوامل کلیدی در هدایت و سامان‌دهی فرایندهای توسعۀ شهری و اقتصادی، نقش تعیین‌کننده‌ای در تحقق توسعۀ پایدار این مناطق ایفا می‌کند. در پژوهش حاضر به بررسی و ارزیابی نقش مدیریت شهری در توسعۀ پایدار مناطق ویژۀ اقتصادی پرداخته شد و شهر مهران در استان ایلام به عنوان مطالعۀ موردی انتخاب گردید. مهران که در غرب ایران و نزدیک مرز عراق قرار دارد، از جایگاه مهمی در روابط تجاری و ترانزیتی بین دو کشور برخوردار است. هدف از انجام این پژوهش، بررسی نقش مدیریت شهری در توسعۀ پایدار شهر مهران و بررسی تأثیر آن در توسعۀ اقتصادی و زیست‌محیطی شهر، همراه با ارائۀ راهکارهایی برای مدیران شهری بود. روش تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی – پیمایشی است. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران به تعداد 329 نفر از شهروندان شهر مهران تعیین گردید که با استفاده از شیوۀ تصادفی ساده انتخاب شدند. داده‌های گردآوری‌شده از آنان با استفاده از آزمون همبستگی اسپیرمن و T تک‌نمونه‌ای تجزیه و تحلیل شد. نتایج پژوهش نشان داد که مدیریت شهری در مهران، به عنوان نمونه‌ای از مناطق ویژۀ اقتصادی، نقشی حیاتی در دستیابی به توسعۀ پایدار ایفا می‌کند و بهره‌برداری بهینه از منابع، بهبود زیرساخت‌ها و ایجاد تعادل میان جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی از رویکردهای مؤثر در دستیابی به این هدف هستند. تقویت هماهنگی میان سازمان‌ها، جلب مشارکت مردمی و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای نیز می‌توانند در مسیر دستیابی به توسعۀ پایدار این شهر نقشی مؤثر داشته باشند.