اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان ایلام فصلنامه علمی فرهنگ ایلام 2676-5942 26 ‍‍پاییز و زمستان 404 2026 02 20 A Study on the Nature of the Formation of the Megalithic Cemeteries of Pusht-i Kuh پژوهشی در ماهیت شکلگیری گورستان‌های کلان‌سنگی پشتکوه 65 83 243874 10.22034/farhang.2025.519049.1784 FA ایرج فدائیان دانشجوی دکتری باستان شناسی، گروه باستان شناسی، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. خداکرم مظاهری استادیار گروه باستان شناسی، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران 0000-0003-3570-0165 حسن درخشی استادیار گروه باستان شناسی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران Journal Article 2025 04 25 The emergence and development of megalithic cemeteries is one of the important cultural developments of the Central Zagros region at first half of the third millennium BC. So far, no comprehensive study has been conducted on these cemeteries and the nature of their formation is unclear. The subject of the present study is to introduce and explain the nature of the formation of these cemeteries, but since the most extensive and coherent archaeological studies related to these cemeteries have been conducted in Pusht-i Kuh, the cemeteries of this area were the criterion for the study. However, in introducing various aspects of the cemeteries, references have also been made to the findings discovered in the Pish-kuh areas. The main question is what is the nature of the formation of megalithic cemeteries? However, issues such as the form and structure of architecture as well as the typology of cemeteries have also been discussed. This study was conducted using field and documentary methods and in a descriptive-analytical manner. According to the research findings, one of the important regional cultures that emerged as a result of the collapse of the Uruk culture is the Jamdat Nasr - Early Dynasties, which developed well in the areas of Hamrin, Diyala, Pusht-i Kuh and Dehloran and manifested itself in the emergence of a series of common customs and traditions. One of the important customs that became popular at this time is the use of tomb-shaped graves, the relevant evidence of which has been discovered in all areas of this area, especially in Pusht-i Kuh and Hamrin. Considering the local materials, brick tombs became popular in the foothill plains of Hamrin, Diyala, and Dehloran, and megalithic tombs in the mountainous area of Pusht-i Kuh, which spreads throughout the central Zagros as a result of the prosperity of the nomadic lifestyle. The amount of work and energy required to build megalithic tombs was considerable, indicating the existence of powerful societies that relied on coherent organization. It is likely that at this time there were various social groups in the central Zagros that left behind similar cultural features. پیدایش و توسعۀ گورستان‌های کلان‌سنگی یکی از تحولات مهم فرهنگی در حوزۀ زاگرس مرکزی طی نیمۀ نخست هزارۀ سوم ق.م. به شمار می‌رود. تاکنون مطالعۀ جامعی در مورد این گورستان‌ها انجام نشده و ماهیت شکلگیری آنها همچنان مبهم است. پژوهش حاضر با هدف معرفی و تبیین ماهیت شکلگیری این گورستان‌ها انجام شده است. از آنجایی که گستردهترین و منسجمترین مطالعات باستان‌شناسی مرتبط با این گورستان‌ها در پشتکوه انجام گرفته است، گورستان‌های این ناحیه ملاک پژوهش قرار گرفتند؛ با این حال، در معرفی جنبههای مختلف گورستان‌ها، از یافتههای مکشوفه از مناطق پیشکوه نیز بهره گرفته شده است. سؤال اصلی این پژوهش آن است که ماهیت شکلگیری گورستان‌های کلان‌سنگی عصر مفرغ قدیم در زاگرس مرکزی چه بوده است؟ علاوه بر این، موضوعاتی مانند شکل، ساختار معماری و گونهشناسی گورستان‌ها نیز به بحث گذاشته شده است. این پژوهش با بهرهگیری از روشهای میدانی و اسنادی و به شیوۀ توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است. بر اساس یافتههای پژوهش، یکی از فرهنگهای منطقهای مهمی که در نتیجۀ فروپاشی فرهنگ اوروک شکل گرفت، فرهنگ جمدت‌نصر - سلسله‌های قدیم بود که در نواحی حمرین، دیاله، پشتکوه و دهلران به‌خوبی توسعه یافت و موجب ظهور یکسری آداب و رسوم مشترک شد. یکی از رسوم مهمی که در این دوره رواج یافت، استفاده از قبور مقبرهایشکل است که مدارک مربوط به آن در تمامی نواحی این حوزه، به‌ویژه در پشتکوه و حمرین، کشف شده است. با توجه به مصالح بومآورد، مقبره‌های آجری خشتی در دشتهای دامنهای حمرین، دیاله و دهلران و مقبره‌های کلان‌سنگی در ناحیۀ کوهستانی پشتکوه رایج شد که این امر در نتیجۀ رونق شیوۀ زندگی کوچنشینی در سراسر زاگرس مرکزی گسترش یافت. حجم کار و انرژی مورد نیاز جهت ساخت مقبره‌های کلان‌سنگی، قابل ملاحظه و حاکی از وجود جوامعی قدرتمند و متکی به سازماندهی منسجم است. احتمالاً در این زمان گروههای اجتماعی مختلفی در زاگرس مرکزی وجود داشتند که وجوه فرهنگی مشابهی از خود به جا گذاشتند.

https://www.farhangeilam.ir/article_243874_7d075254a2574640ff26755f44881e69.pdf